Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia · 2019
Hồn rối Nhân Hòa
Di sản thức dậy từ mặt nước. Một con rối chuyển động — cả một vùng ký ức thức dậy. Từ mặt nước ao làng đến không gian số, và tới thế hệ trẻ.
Di sản thức dậy từ mặt nước. Một con rối chuyển động — cả một vùng ký ức thức dậy. Từ mặt nước ao làng đến không gian số, và tới thế hệ trẻ.
01 — Đội thực hiện
VINFINITY là ba học sinh trường Phổ thông Liên cấp Vinschool Imperia, Hải Phòng, gặp nhau ở một điểm chung: yêu khoa học công nghệ, và yêu thành phố mình đang sống.
Chúng em bắt đầu dự án này từ một câu hỏi rất đơn giản. Hải Phòng có một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nằm cách trung tâm chưa đầy bốn mươi cây số, vậy mà phần lớn bạn bè cùng lứa chúng em chưa từng nghe tên nó. Nếu ngay cả người Hải Phòng còn không biết, thì làm sao mong người trẻ ở Úc, Mỹ hay Singapore biết đến?
Về Nhân Mục, chúng em nhận ra vấn đề không nằm ở chỗ di sản kém hấp dẫn. Nó nằm ở khoảng cách. Muốn xem múa rối nước Nhân Hòa, bạn phải có mặt tại ao làng, vào đúng buổi có đoàn khách, và phải biết rằng nơi ấy tồn tại. Ba điều kiện đó loại bỏ gần như toàn bộ người trẻ ở xa.
Vì vậy chúng em chọn hướng đi không phải là thay thế, mà là bắc cầu. Một mô hình thủy đình thu nhỏ điều khiển bằng robot LEGO EV3 tái hiện có chọn lọc vài chuyển động của hai tích trò, cùng một nền tảng số lưu giữ câu chuyện của tích trò và của chính các nghệ nhân. Mô hình không diễn thay ai. Nó chỉ làm một việc: khiến người ta tò mò đủ để muốn đến tận nơi xem thật.
Toàn bộ giả thuyết ấy đang được chúng em kiểm chứng bằng một khảo sát với học sinh quốc tế, đo mức độ quan tâm trước và sau khi trải nghiệm mô hình. Trang này là nơi công bố những gì chúng em tìm hiểu được, và cũng là một phần của chính giải pháp.
Liên hệ dự án: manhduca9@gmail.com
02 — Giới thiệu dự án
Làm thế nào để ứng dụng robot và nền tảng số tạo ra một trải nghiệm trực quan về múa rối nước Nhân Hòa, từ đó khơi gợi người trẻ tiếp tục khám phá nghệ nhân và di sản thật?
Đó là câu hỏi chúng em mang theo suốt dự án. Câu trả lời hiện tại là AquaPuppet Tech: một hệ thống kết hợp robot LEGO Mindstorms EV3, mô hình thủy đình thu nhỏ và nền tảng số mà bạn đang đọc.
Ở nguyên mẫu hiện tại, robot tái hiện có chọn lọc một số chuyển động đặc trưng của hai tích trò Tễu giáo đầu và Chọi trâu. Từ trải nghiệm mô phỏng đó, nền tảng số dẫn người dùng đi tiếp: câu chuyện tích trò, chân dung nghệ nhân, kỹ thuật biểu diễn, tư liệu và lớp giá trị văn hóa nằm phía sau mỗi màn diễn.
Cần nói rõ một điều. AquaPuppet Tech không nhằm thay thế nghệ nhân hay sân khấu truyền thống. Robot ở đây là một cây cầu, nối công nghệ của thế hệ trẻ với di sản của chính quê hương mình.
Múa rối nước Nhân Hòa hình thành từ năm 1911, đến nay đã 115 năm. Năm 2019, di sản được công nhận cấp quốc gia. Giá trị của nó không chỉ nằm ở những con rối, mà kết tinh trong tích trò, trong chuyển động trên mặt nước, trong âm nhạc, lời thoại và kỹ thuật điều khiển được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Nhưng qua khảo sát thực địa và trao đổi trực tiếp với ông Trần Văn Rũng, Trưởng phường múa rối nước Nhân Hòa, chúng em ghi nhận một khoảng cách thế hệ đáng lo: nghệ nhân trẻ nhất hiện đã 54 tuổi, người lớn tuổi nhất trên 80, và phường chỉ còn hơn 12 người gắn bó.
Từ thực tế đó, chúng em nhận ra rằng bên cạnh những người đang trực tiếp giữ nghề, di sản còn cần thêm những cách thức phù hợp để thế hệ trẻ biết đến, hiểu, và muốn khám phá.
Nhóm khảo sát 200 học sinh, gồm 100 em tại Hải Phòng và 100 em đang học tập tại Úc, Mỹ và Singapore, đồng thời phỏng vấn trực tiếp các nghệ nhân tại phường rối.
Hai con số cuối là điều chúng em quan tâm nhất. Chúng cho thấy nội dung số, mô phỏng và tương tác có thể tạo ra một điểm chạm ban đầu, và điểm chạm ấy đẩy người trẻ đi tiếp về phía nghệ nhân và di sản thật, chứ không giữ họ lại ở màn hình.
Từ hai tích trò thử nghiệm, nhóm hướng tới xây dựng một thư viện di sản tương tác: từng bước số hóa tư liệu, câu chuyện và đặc trưng chuyển động của các tích trò, với sự tham gia và xác thực của chính nghệ nhân.
03 — Câu chuyện Nhân Hòa
Có một nghệ thuật bắt đầu từ mặt nước. Từ những ngày đầu ở Nhân Mục, những con rối mộc mạc dần bước xuống mặt ao, trở thành tiếng nói của làng quê.
Qua thời gian, nghề rối được trao truyền, những tích trò được gìn giữ, và Phường múa rối nước Nhân Hòa ra đời. Hơn một thế kỷ trôi qua, sân khấu ấy vẫn còn đó.
Làng quê → Nghề rối → Phường rối → Di sản → Không gian số
Làng Nhân Mục nằm bên dòng Chanh Dương. Sân khấu không phải nhà hát mà là ao làng. Những con số dưới đây là điều kiện thật mà phường rối đang vận hành.
04 — Kho tích trò
Mỗi con rối bước ra mặt nước đều mang theo một câu chuyện. Từ Chú Tễu tinh nghịch đến cảnh cày cấy, bắt vịt, đua thuyền; từ sắc màu múa rồng, tứ linh, chọi trâu đến câu chuyện lịch sử Lê Lợi trả gươm.
Chọn một tích trò để khám phá.
Tám tích trò phía trên mới là danh mục. Dưới đây là một buổi diễn có thật tại làng Nhân Hòa, ghi lại nguyên vẹn trên ao làng: tích trò Con trâu đi cày.
Trong kho tích trò, những trò rực rỡ nhất thường là múa rồng hay tứ linh. Nhưng trò được diễn nhiều nhất, và cũng gần với gốc rễ của nghệ thuật này nhất, lại là những cảnh lao động rất đỗi bình thường. Rối nước sinh ra từ ruộng đồng, nên nó kể trước hết về ruộng đồng.
Con trâu lội ra giữa mặt nước, phía sau là người nông dân đội nón, hai tay ghì cán cày. Trâu bước, cày lật, người theo. Ba chuyển động ấy phải khớp nhau tuyệt đối, vì chỉ cần một nhịp lệch là con trâu sẽ kéo tuột người nông dân đi, hoặc cái cày sẽ trôi lơ lửng không bám vào đâu cả.
Trên mặt nước, cái cày không thể thật sự lật đất. Nghệ nhân phải gợi ra ý niệm đó bằng cách khác: bằng độ chậm của bước chân trâu, bằng vệt nước rẽ ra sau lưỡi cày, bằng cái nghiêng người của bác nông dân mỗi lần trâu ghìm lại. Đây là chỗ thể hiện tay nghề rõ nhất, và cũng là chỗ khán giả ít để ý nhất.
Về ý nghĩa, đây là trò mở đầu một chu kỳ mùa vụ. Làm đất là việc đầu tiên của năm, nên trong nhiều buổi diễn, tích này được xếp ngay sau lời giáo đầu của Chú Tễu, như cách nói rằng hội làng bắt đầu thì đồng ruộng cũng bắt đầu. Nó không có kịch tính, không có thắng thua, chỉ có một lời khẳng định giản dị: người và trâu cùng nhau làm ra hạt gạo.
Nếu bạn đã thử mục Trải nghiệm phía dưới, hình ảnh này sẽ quen thuộc. Con trâu kéo cày bước ra từ cánh gà bên trái trong tích trò Tễu giáo đầu của mô hình robot chính là dựng theo tiết mục thật mà bạn vừa xem.
05 — Người giữ hồn con rối
Khán giả nhìn thấy con rối. Nhưng phía sau tấm mành tre là những đôi tay đã dành nhiều năm để học cách làm rối, điều khiển rối và truyền lại những kỹ thuật tưởng như chỉ có thể học bằng trải nghiệm.
Cụ Nguyễn Văn Ngại là người mang rối về làng năm 1911. Nghệ nhân Trần Văn Rũng hiện là trưởng phường; ông cho biết mỗi năm phường làm ít nhất hai bộ rối, và chỉ gỗ sung mới đủ nhẹ để quân rối nổi, cho phép điều khiển linh hoạt trên mặt nước.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Hồng kể rằng trước kia gần như ngày nào cũng có khách du lịch, còn nay cả năm hiếm khi có màn diễn quy mô. Phường đã mở nhiều lớp đào tạo nhưng ít người trẻ gắn bó, vì nghề không nuôi nổi mình. Họ đều là nông dân: sáng ra đồng cày cấy, chiều vào thủy đình điều khiển con rối.
Giữ một con rối không khó. Giữ được người biết làm rối mới là bài toán lớn.
Nỗi trăn trở của phường rối Nhân Hòa06 — Trải nghiệm
Xem một buổi diễn là đứng ở bờ ao nhìn vào. Nhưng nghề rối nước chỉ thật sự mở ra khi bạn bước qua tấm mành, xuống chỗ nước ngang ngực, và cầm lấy cây sào.
Phần dưới đây mời bạn thử đúng vị trí ấy. Không phải để trở thành nghệ nhân sau vài phút, mà để hiểu vì sao một chuyển động tưởng như đơn giản trên mặt nước lại đòi hỏi nhiều năm tập luyện đến thế.
Chọn một con rối. Tạo một chuyển động. Hoàn thành một tích trò.
Trên bàn phím: mũi tên trái phải để đẩy sào, mũi tên lên xuống để kéo dây, phím cách để nhún chào, phím X để xoay. Ở phường rối thật, sào đẩy con rối ra vào và dây kéo các khớp tay, đầu, hàm.
Chế độ này gửi lệnh trực tiếp tới mô hình thủy đình LEGO EV3 đặt cùng mạng nội bộ với thiết bị của bạn. Nếu bạn đang ở xa gian trưng bày, mô hình sẽ không đáp lời — khi ấy xin mời quay lại với Thủy Đình Số.
07 — Phía sau thủy đình
Trên mặt nước là một thế giới. Sau tấm mành tre là một thế giới khác. Ở đó không có ánh đèn, không có tiếng vỗ tay, chỉ có những người đứng ngâm mình trong nước lạnh, tay ghì cây sào, tai dõi theo nhịp trống để biết lúc nào con rối của mình phải bước ra.
Tiếng trống dẫn nhịp, mặt nước dựng nên không gian, còn đôi bàn tay khuất sau tấm mành biến khúc gỗ sung thành một sinh thể biết cười, biết cày, biết húc nhau giữa sới.
Kéo thanh trượt để thấy nửa còn lại của buổi diễn.
Khán giả thấy phép màu
Nghệ nhân tạo nên phép màu
08 — Thư viện di sản
Một di sản không chỉ nằm trong ký ức. Nó nằm trong từng bức ảnh, đoạn phim, tiếng trống, lời kể và những con rối đã đi qua nhiều thế hệ.
Con rối · Nghệ nhân · Thủy đình · Làng quê · Sân khấu
Tích trò · Chế tác · Điều khiển · Phỏng vấn nghệ nhân
Tiếng trống · Nhạc cụ dân gian · Âm thanh sân khấu
Lịch sử · Hồ sơ di sản · Tích trò · Tư liệu địa phương
Từ những tư liệu rời rạc → một không gian ký ức có thể tìm kiếm, khám phá và tiếp tục được kể.
09 — Hành trình số hóa
Lưu trữ mới chỉ là giữ cho di sản khỏi mất. Muốn nó sống, phải có người tiếp tục bước vào.
Vì vậy chúng em không dừng ở việc số hóa tư liệu. Mỗi bước trong hành trình dưới đây đều nhằm biến một hiện vật tĩnh thành một thứ có thể chạm vào, chơi được và kể lại được.
Tư liệu · Hình ảnh · Câu chuyện · Lời kể nghệ nhân
Tích trò · Con rối · Kỹ thuật · Mốc lịch sử
Ảnh · Video · Audio · Bản đồ · Mô phỏng
Mini-game · Quiz · Audio guide · Nội dung giáo dục
Nghệ nhân · Nhà trường · Học sinh · Cộng đồng · Du khách
Không chỉ lưu giữ di sản — mà khiến thế hệ mới muốn bước vào thủy đình.
10 — Cộng đồng
Một di sản không thuộc về riêng quá khứ. Nó thuộc về những người đang gìn giữ nó hôm nay, những người đang học lấy nó, và những người sẽ còn kể lại nó ngày mai. Thiếu bất kỳ mắt xích nào trong số đó, mặt nước sẽ lặng đi.
11 — Bản tin
Những gì đang diễn ra ở phường rối không chỉ là chuyện của làng. Nhà báo và người làm truyền hình đã về Nhân Mục nhiều lần, và mỗi lần họ nhìn thấy một lát cắt khác nhau.
Phần này tập hợp toàn bộ tư liệu báo chí mà chúng em dựa vào, để bạn có thể kiểm chứng mọi số liệu xuất hiện trong trang.
Đoạn phim dưới đây do Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện và phát trên sóng VTV1, giới thiệu Nhân Hòa như một làng nghề truyền thống. Điều khiến chúng em muốn đưa nó vào đây không chỉ là nội dung, mà là cách kể: ống kính dừng lại đủ lâu trên bàn tay người thợ đẽo gỗ, trên gương mặt các cụ cao niên, trên khoảng lặng giữa hai tích trò. Đó là một cách nhìn đẹp và đầy tôn trọng đối với những người đã giữ nghề suốt hơn một thế kỷ.
Xếp theo thời gian đăng.
Giữ hồn nước không chỉ là giữ những con rối. Đó là giữ câu chuyện của con người, vùng đất và ký ức qua nhiều thế hệ.